สิทธิทางการศึกษาของเด็กและผู้เรียน

กลุ่มผู้ใช้: ครูและบุคลากรทางการศึกษา นักศึกษา ผู้สนใจทั่วไป

คำสำคัญ: สิทธิเด็ก สิทธิผู้เรียน ความเสมอภาคทางการศึกษา คู่มือ

เรื่องนี้เหมาะสำหรับใคร

ผู้ปกครอง ครู นักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจทั่วไปที่ต้องการเข้าใจว่าเด็กและผู้เรียนมีสิทธิอะไรบ้างตามกฎหมายไทย นอกเหนือจาก “หน้าที่” ต้องเข้าเรียนตามการศึกษาภาคบังคับ

ควรเริ่มเข้าใจอย่างไร

สิทธิทางการศึกษาของเด็กและผู้เรียนกระจายอยู่ในกฎหมายหลายฉบับ แบ่งตามลักษณะสิทธิได้ 4 กลุ่ม:

กลุ่มสิทธิ	ตอบคำถามว่า	กฎหมายหลัก
สิทธิพื้นฐานด้านการศึกษา	รัฐต้องจัดการศึกษาอะไรให้ผู้เรียน	รัฐธรรมนูญ มาตรา 54, พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ
สิทธิที่จะได้รับการศึกษาอย่างเท่าเทียม	เด็กกลุ่มเปราะบางหรือขาดแคลนทุนทรัพย์มีสิทธิอะไร	พ.ร.บ.การจัดการศึกษาสำหรับคนพิการ, พ.ร.บ.กสศ., พ.ร.บ.กยศ.
สิทธิด้านความปลอดภัยและการคุ้มครอง	ผู้เรียนมีสิทธิปลอดภัยจากอะไร	พ.ร.บ.คุ้มครองเด็ก, ระเบียบป้องกันการกลั่นแกล้ง, ระเบียบการลงโทษ
สิทธิความเป็นส่วนตัว	ข้อมูลของผู้เรียนได้รับการคุ้มครองอย่างไร	PDPA

ประเด็นสำคัญ

สิทธิพื้นฐานด้านการศึกษาตามรัฐธรรมนูญและกฎหมายแม่บท

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 (หมวดสิทธิด้านการศึกษา) — วางสิทธิและหน้าที่ของรัฐด้านการศึกษาไว้ในมาตรา 54 และมาตรา 71 อันเป็นที่มาของกฎหมายการศึกษาทุกฉบับ รวมถึงสิทธิเรียนฟรี 12 ปีที่กล่าวถึงในบทความก่อนหน้านี้

พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม — วางหลักการและจุดมุ่งหมายของการจัดการศึกษาทั้งระบบ ซึ่งเป็นกรอบที่ผู้เรียนทุกคนมีสิทธิได้รับตามกฎหมายนี้

สิทธิที่จะได้รับการศึกษาอย่างเท่าเทียม ไม่ถูกเลือกปฏิบัติ

พระราชบัญญัติการจัดการศึกษาสำหรับคนพิการ พ.ศ. 2551 — คุ้มครองสิทธิและกำหนดแนวทางการจัดการศึกษาแบบเรียนรวมและเฉพาะทางสำหรับคนพิการทุกประเภท

พระราชบัญญัติการพัฒนาเด็กปฐมวัย พ.ศ. 2562 — วางระบบดูแลและพัฒนาเด็กตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดาถึงก่อนเข้าประถมศึกษาให้มีพัฒนาการครบทุกด้าน

พระราชบัญญัติกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา พ.ศ. 2561 — จัดตั้งกองทุน กสศ. เพื่อช่วยเหลือผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์และลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาตามรัฐธรรมนูญมาตรา 54

พระราชบัญญัติกองทุนเงินให้กู้ยืมเพื่อการศึกษา พ.ศ. 2560 — ให้สิทธิผู้เรียนเข้าถึงเงินกู้ยืมเพื่อการศึกษาทั้งสายสามัญและสายอาชีพ

สิทธิด้านความปลอดภัยและการคุ้มครองผู้เรียน

พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 — คุ้มครองสวัสดิภาพเด็กจากการถูกทำร้ายทุกรูปแบบ เป็นฐานสิทธิที่เกี่ยวพันโดยตรงกับการคุ้มครองนักเรียนในสถานศึกษา

พระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตเด็กและเยาวชน พ.ศ. 2551 — ส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตเด็กและเยาวชนในทุกด้าน รวมถึงการศึกษา สุขภาพ และการป้องกันการทำร้ายในสถานศึกษา

ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยการป้องกันและแก้ไขปัญหาการกลั่นแกล้งในโรงเรียน พ.ศ. 2566 — ให้สิทธิผู้เรียนที่จะได้รับการป้องกันและแก้ไขปัญหา Bullying ในโรงเรียน

ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยการลงโทษนักเรียนและนักศึกษา พ.ศ. 2548 — จำกัดประเภทและขั้นตอนการลงโทษให้อยู่ในกรอบที่เหมาะสม เป็นสิทธิของผู้เรียนที่จะไม่ถูกลงโทษเกินกว่าที่กฎหมายกำหนดและต้องไม่ขัดกับกฎหมายคุ้มครองเด็ก

สิทธิความเป็นส่วนตัวของผู้เรียน

พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (ที่เกี่ยวข้องกับสถานศึกษา) — ให้สิทธิแก่นักเรียนและผู้ปกครองในการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล สถานศึกษาต้องจัดการข้อมูลของผู้เรียนอย่างถูกต้องตามกฎหมาย

ข้อควรระวัง

เนื้อหานี้เป็นการสรุปเพื่อการเรียนรู้เบื้องต้น ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะกรณี
สิทธิตามกฎหมายแต่ละฉบับมีเงื่อนไขและขั้นตอนการใช้สิทธิที่แตกต่างกัน (เช่น การขอรับเงินช่วยเหลือจาก กสศ. หรือ กยศ. มีหลักเกณฑ์เฉพาะ) ควรตรวจสอบรายละเอียดกับหน่วยงานที่รับผิดชอบแต่ละฉบับโดยตรง
หากเด็กหรือผู้เรียนถูกละเมิดสิทธิหรือไม่ปลอดภัย ควรแจ้งสถานศึกษา หน่วยงานต้นสังกัด หรือหน่วยงานคุ้มครองเด็กที่เกี่ยวข้องทันที ไม่ควรรอให้สถานการณ์ร้ายแรงขึ้นก่อน
การอ้างอิงเฉพาะสรุปในบทความนี้ไม่สามารถใช้แทนการตรวจสอบตัวบทกฎหมายฉบับทางการในกรณีพิพาทจริง

อ่านเพิ่มเติมและแหล่งทางการ

กฎหมายในคลัง

แบบทดสอบ

ทดสอบความเข้าใจเบื้องต้นได้ที่ แบบทดสอบความรู้กฎหมายการศึกษา — แนะนำเลือกหมวด “คุ้มครองเด็ก / สถานศึกษาเฉพาะกลุ่ม / กองทุน”